CEMİL ALTINBİLEK

Manisa Halıları

Manisa Halıları
Manisa Denge Gazetesi/25.12.2006/www.etvmanisa.com

MANİSA HALILARI

Tüm Dünyada, Türk düğümü ile Manisa Gördes düğümü eş anlamlı olarak kullanılmaktadır.

Türklerin, Orta Asya´dan başlayıp, Küçük Asya Anadolu´ya odaklanarak tamamlanan ve bin yıldan fazla devam eden büyük göç hareketi sonunda, yanlarında sadece hayvanları ile çadır, kilim ve de halıdan oluşan eşyalarını taşıyabildikleri, göçüp-kondukları diyarlarda da yine besledikleri ve beslendikleri küçükbaş "koyun" hayvancılığına dayalı, bilgi ve becerilerini devam ettirmek suretiyle yarı göçebe yaşadıkları ve nihayet yerleşik düzene geçtiklerini biliyoruz.

İşte, Manisa il merkezi ve ilçelerinin ana nüfus yapısını oluşturan ve 12. yüzyıldan itibaren yoğunlaşarak, yerleşen "Yörük Türkmen" boyları, Orta Asya´ dan beri getirdikleri, halı yapımındaki renk, desen, örgü tekniği gibi, gelenek-göreneklerini hem evlerinde, hem de geçimlerini temin etmede kullanmışlardır. Böylece de Manisa Gördes, Kula ve Yunt dağı halıları, yöre isimleri ile anılarak, haklı bir ün kazanmışlardır.

Gördes halısı; adeta seccade tipi ile özdeşleşmiş, bir tarafı mihrap şeklindedir. ilahi ışığı temsil eden kandil, temizliği temsil eden ibrik, uğur ve nazardan korunmak için Hz. Fatma´nın elini temsil eden el ve tarak motiflerinin yanı sıra cenneti ve dünyevi güzellikleri temsil eden gül, sümbül, karanfil, lale, yaprak gibi çiçek motifler ile bezenmiş olup, genellikle hakim renk, kırmızı ve koyu mavi olup, doğal boya kullanılır.

Kula halısı; Türk-Gördes düğümü kullanılmaktadır. Gördes halısına göre biraz daha gevşektir. Renkler genellikle, sarı, mavi, devetüyü, limonküfü gibi mat tonlardadır. Desenlerde, Orta Asya ejder ve hayvan figürleri kullanılır. Çiçek desenleri ise buket şeklindedir. Mihraplar daha keskinleşerek üçgen şeklini almış olup, atkı ve çözgü yündür.

Yunt dağı halısı; Hayvancılık hala önemli geçim kaynağı olduğundan, Yunt dağı köylüleri, kendi koyunlarının yünlerini eğirerek, kendi topladıkları otlarla yaptıkları doğal boyaları kullanarak, boyadıkları, atkı ve çözgüsü yün olan halıların, hakim renkleri koyu kırmızı ve koyu mavidir. Bu halıların genellikle baş ve son kısımları gevşek kilim dokuması ile bitirilmiş olup, uç saçakları da örgü halindedir. Desenlerine göre deve boynu, yeşilbaş ve düz biçim adlı üç çeşidi bulunmaktadır. Halı ortalarında Çınar yaprağı, çengel ve geometrik şekiller kullanılmış olup, mihrap içlerinde, badem çiçeği, sekiz köşeli yıldız, çoban aynası ve eli belinde motifleri ile doldurulmuştur.

Manisa Halılarında kullanılan Türk düğümünün en belirgin özelliği, çift ilmik kullanımıdır. Bu özelliği ile Gördes düğümü diğer tekniklerden ve en yakın rakibi tek ilmikli İran halılarından ayrılmaktadır.

Manisa Halılarının ikinci özelliği ise, tabiattaki bitkilerden, kimyasal madde kullanılmadan ve geleneksel yöntemlerle yapılan doğal boyaların kullanılmasıdır.

Manisa halılarının diğer bir özelliği ise, koyun yününden geleneksel eğirme usulü ile elde edilmiş yünlerin kullanılmasıdır.

Asırlar boyunca Manisa Halılarında süre gelmiş bu özellikler ilk defa 19. yüzyıl sonlarında İngiliz tacirlerin İzmir´ de bir şirket kurup, civar il ve ilçelerde halı üretimini hızlandırmak için hazır iplik ve kimyasal boya dağıtmasıyla orijinalinden uzaklaşmaya başlamış, bilahare de ekonomik şartlar ve teknolojik gelişmelerle bu yozlaşma devam etmiştir.

Ancak, son yıllarda geleneksel halılarımızın kıymeti tekrar anlaşılmış ve kurulan mahalli kooperatifler aracılığı ile de, bu halılar Amerika´ya ve Avrupa ülkelerine ihraç edilen önemli bir emtia haline gelmiştir.

Bu öze dönüş hareketinde merkezi ve mahalli yönetimlerin payı bulunduğu gibi, Manisa Halılarını çok önceden keşfedip, dünya literatürüne sokan yabancı bilim adamları ve Üniversitelerin katkısı vardır.

Marmara Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi bünyesinde "Doğal Boya Bitkileri Araştırma Projesi (DOBAG)" kapsamında, Manisa Yunt dağı Köyleri pilot bölge seçilmiştir. Marmara Üniversitesinin yerel halı kooperatifleri ile birlikte yakaladıkları uyumlu çalışma ortamı, Manisa Geleneksel Halıcılığının da kurtarılmasında önemli bir rol oynamış bulunmaktadır.

Manisa Valiliğinin bu organizasyona verdiği destek de önemlidir. Başlangıcından beri Vilayetin katkısı, en son 01 Aralık 2006 tarihinde Manisa Valisi Sn. Refik Öztürk´ ün başkanlığında ve bizzat iştiraki ile Marmara Üniversitesi ile ortak bir teşebbüs olarak, İstanbul Ayasofya gibi tarihi bir mekanda, Manisa Yunt dağı Örselli Köyü Halı Kooperatifi ile birlikte açılan sergi ile doruğa ulaşmıştır.

Çocukluğumuzdaki evlerimizde eksik olmayan renk ve desenlerin, tüm canlılığı ile İstanbul´da karşımıza çıkması bir tesadüf değil, aksine yüzyılları aşıp gelen bir değerimizin Ayasofya´da yüzünü göstermesidir.

Bir zaman bu kıymetli halılarımızı eskicilere verip, yerine makine halılarını yeni ve moda diye evlerimize serdiğimiz günler de geride kaldı.

Şimdi, yeniden bizim olan kıymetlerimize sahip çıkma zamanıdır. Dünya ölçeğinde kendini kanıtlamış, değerlerimizden olan Manisa Gördes, Kula ve Yunt dağı halılarını alıp, başköşelerimize sererek, bizim olan kıymetlerimizi ve de dolayısı ile gururumuzu paylaşabiliriz.

avukat@cemilaltinbilek.com